Waxa maalmahii dhawaa ee ina soo dhaafay ka dhacay mid ka mida xaafaddaha koonfurta magaaladda Hargeysa mudaaharaad aad u balaadhan oo looga soo horjeeday in riig ka qodayay ceelal biyo ah koonfurta magaaladda Hargeysa, oo deeq ahaan looga keenay wadanka imaaraadka carabta loo wareejiyo deegaanadda galbeedka Hargeysa, iyada oo hawshii biyo soo saarista ahayd ee uu halkaasi ka waday riigu aan wali laga gun gaadhin. Mudaaharaadkan waxa ku dhintay saddex qof, dad ka badan toban qofna way ku dhawaacameen.
Arrintan dilalka iyo dhaawaca ah ee lagala hortago dadka shacabka ah ee muddaaharaadada samaynaya ayaa ah mid soo noq noqota oo ay caado ka dhigteen ciidamadda nabadgelyada(i.e booliska iyo milatariga) ee Somaliland.Tusaale ahaan, bishii April ee isla sannadkan waxa rasaas nool lagu furay dad shacaba oo mudaaharaad ka sameynayay xaafadda Axmed dhagax, halkaas oo ay ku dhinteen saddex qof, dad kale oo faro badanina ay ku dhaawacmeen.
Marka ay xukuumaddi lumiso kalsoonida shacabkeeda waxa lagu gartaa argagaxa iyo cabsida ay ku muujiso isu soo baxyada iyo isu imaatinka dadweynaha, iyadda oo ka war warta in isu soo baxyadu ay isu rogaan qaar kursiga lagaga tuuro xukuumaddaa lumisay kalsoonidda shacabkeeda.Tan ayaa ah sabata ugu wayn ee ciidamadda nabadgalyada durbadiiba loogu daad guureeyo goobaha isu soo baxyadda dadweynahu ka aloosmaan.
Arrintan soo noq noqota ee cidamadda nabadgelyadu ay ku furaan rasaas nool dad si nabadgalyo ah ugu cabiraya dareeenkooda qaab mudaaharaad ayaa waxa dhiiri galiya dhowr arrimood oo ay masuuliyadeeda leedahay xukuumda Somaliland.
Ta koowaad, xukuumadda waxa ay caado ka dhigatay in marka dilalka noocan ah ay ciidamadu kula kacaan mudaaharaadayaasha, in ay tidhaahdo anaga ayaa qaadanay magta dadkaa ciidamadu dileen, iyada oo haba yaraatee aan wax baadhis ah lagu samayn dambiga meesha ka dhacay iyo cida gaysatay toona. Tani waxa ay keentaa in uu meesha ka baxo la xisaabtanka askarta dambiga ku kacaday, la xisaabtan la’aantaas oo fududaysa in asaskartaasi ama kuwo kale oo la mid ahi ay mar kale ku kacaan dambi la mid ah kan aan lagula xisaabtamin.Waxa kale oo ay tani bixinaysaa sawirka ah in ay xukuumadu liisan u siisay ciidamadda in ay siday doonaan ula dhaqmaan muwaadiniinta isu soo baxyadda sameeya.
Arrinta kale ee dhiirigalisa dilalka ciidamadu kula kacaan dadweynaha ayaa ah tabobar iyo qalab la’aan dhanka ciidamada ah , gaar ahaan kuwa booliska, oo aan loo diyaarin qaabka looga hortago isu soo baxyada dadweynaha. Sida la wada ogsoon yahay, ciidamada loo diro goobaha mudaaharaadyaddu waxa ay ku qalabaysanyihiin qoryo ay ku jirto rasaas nooli. Waxaanay u muuqataa in ay ciidamadu kaga dhabeeyaan xigmada tadhaahda hadii aad dube kaliyaata haysato wax aad la doon doonataa uun masaabiir aad ku garaacdo.Hadii aanu askarigu haysan wax kale oo uu kala hortago dadweynha, wax uu isticmaalaayaa uun qoriga uu gacanta ku sito.
Dalalka dunida ee nolosha muwaadiniintooda qiimeeya waxa ay leeyahiin ciidamo si gaar ah loogu tabobaray ka hortga mudaaharaadadda daweynaha. Ciidamadaasi waxa ay ku hubaysan yihiin qalab aan inta badan halis galin nololsha dadka sida koofiyado iyo gaashaamo dhagaxa ama waxyaabaha ay dad weynahu tuurayaan lagaga gabado, qiiqa dadka kaga ilmaysiiya, booyado biyo aad u xoog badan tuuraya iyo qalab kale oo lagula tacaalo mudaaharaadyadda .
Hadaba iyada oo ay xukuumadda Somaliland sheegato in lacagta ugu badan ee miisaaniyadda dawladu ay ku baxdo dhinaca nabadgelyadda, miyay kari way day in ay dhowr boqol oo ciidamada booliska ah u tababarto ka hortagida mudaaharaadyadda, una soo ibiiso qalabka ku haboon ee lagala hortago mudaaharaadyadda dadweynaha, halka ay ka soo kaa kicinayso ciidamo ku hubaysan qoryaha lidka diyaaraddaha iyo beebeeyo marka ay meel mudaaharaadyo ka dhacaan?
Mise waxa uga qiimo jabnaatay xukuumada Dahaahir Riyaale in ay maalin walba ciidamadeedu ku daadiyaan dhiiga dadweynaha wadooyinka magaalooyinka waaweyn, oo ay dabadeed xukuumaddu dambiga meesha ka dhacay ku dambabasto maggo laga siiyo qoysaska dhibaatadu soo gaadhay cashuurta dadweynaha laga soo urruriyay?
Gebogebodii, maamul xumadda xukuumadda talada haysa ee Daahir Riyaale waxa la filan karaa in ay horseeedi doontaa mudaaharaadyo kale oo dalka ka dhaca waqtiyadda soo socda, laakiin waxa aan la ogayn inta ay xukuumaddu ku sii badbaadi doonto siyaasadda ah ‘horta toogta , dib ayaynu magta ka bixin doonaa e’ ee ay xukuumaddu kula dhaqanto muwaadiniin si nabad ah u muujiniya cabaashooy ay tirsanayaan, haba noqdaan cabashooyinkaasi qaar qaldan mararka qarkood e.
Arrintan dilalka iyo dhaawaca ah ee lagala hortago dadka shacabka ah ee muddaaharaadada samaynaya ayaa ah mid soo noq noqota oo ay caado ka dhigteen ciidamadda nabadgelyada(i.e booliska iyo milatariga) ee Somaliland.Tusaale ahaan, bishii April ee isla sannadkan waxa rasaas nool lagu furay dad shacaba oo mudaaharaad ka sameynayay xaafadda Axmed dhagax, halkaas oo ay ku dhinteen saddex qof, dad kale oo faro badanina ay ku dhaawacmeen.
Marka ay xukuumaddi lumiso kalsoonida shacabkeeda waxa lagu gartaa argagaxa iyo cabsida ay ku muujiso isu soo baxyada iyo isu imaatinka dadweynaha, iyadda oo ka war warta in isu soo baxyadu ay isu rogaan qaar kursiga lagaga tuuro xukuumaddaa lumisay kalsoonidda shacabkeeda.Tan ayaa ah sabata ugu wayn ee ciidamadda nabadgalyada durbadiiba loogu daad guureeyo goobaha isu soo baxyadda dadweynahu ka aloosmaan.
Arrintan soo noq noqota ee cidamadda nabadgelyadu ay ku furaan rasaas nool dad si nabadgalyo ah ugu cabiraya dareeenkooda qaab mudaaharaad ayaa waxa dhiiri galiya dhowr arrimood oo ay masuuliyadeeda leedahay xukuumda Somaliland.
Ta koowaad, xukuumadda waxa ay caado ka dhigatay in marka dilalka noocan ah ay ciidamadu kula kacaan mudaaharaadayaasha, in ay tidhaahdo anaga ayaa qaadanay magta dadkaa ciidamadu dileen, iyada oo haba yaraatee aan wax baadhis ah lagu samayn dambiga meesha ka dhacay iyo cida gaysatay toona. Tani waxa ay keentaa in uu meesha ka baxo la xisaabtanka askarta dambiga ku kacaday, la xisaabtan la’aantaas oo fududaysa in asaskartaasi ama kuwo kale oo la mid ahi ay mar kale ku kacaan dambi la mid ah kan aan lagula xisaabtamin.Waxa kale oo ay tani bixinaysaa sawirka ah in ay xukuumadu liisan u siisay ciidamadda in ay siday doonaan ula dhaqmaan muwaadiniinta isu soo baxyadda sameeya.
Arrinta kale ee dhiirigalisa dilalka ciidamadu kula kacaan dadweynaha ayaa ah tabobar iyo qalab la’aan dhanka ciidamada ah , gaar ahaan kuwa booliska, oo aan loo diyaarin qaabka looga hortago isu soo baxyada dadweynaha. Sida la wada ogsoon yahay, ciidamada loo diro goobaha mudaaharaadyaddu waxa ay ku qalabaysanyihiin qoryo ay ku jirto rasaas nooli. Waxaanay u muuqataa in ay ciidamadu kaga dhabeeyaan xigmada tadhaahda hadii aad dube kaliyaata haysato wax aad la doon doonataa uun masaabiir aad ku garaacdo.Hadii aanu askarigu haysan wax kale oo uu kala hortago dadweynha, wax uu isticmaalaayaa uun qoriga uu gacanta ku sito.
Dalalka dunida ee nolosha muwaadiniintooda qiimeeya waxa ay leeyahiin ciidamo si gaar ah loogu tabobaray ka hortga mudaaharaadadda daweynaha. Ciidamadaasi waxa ay ku hubaysan yihiin qalab aan inta badan halis galin nololsha dadka sida koofiyado iyo gaashaamo dhagaxa ama waxyaabaha ay dad weynahu tuurayaan lagaga gabado, qiiqa dadka kaga ilmaysiiya, booyado biyo aad u xoog badan tuuraya iyo qalab kale oo lagula tacaalo mudaaharaadyadda .
Hadaba iyada oo ay xukuumadda Somaliland sheegato in lacagta ugu badan ee miisaaniyadda dawladu ay ku baxdo dhinaca nabadgelyadda, miyay kari way day in ay dhowr boqol oo ciidamada booliska ah u tababarto ka hortagida mudaaharaadyadda, una soo ibiiso qalabka ku haboon ee lagala hortago mudaaharaadyadda dadweynaha, halka ay ka soo kaa kicinayso ciidamo ku hubaysan qoryaha lidka diyaaraddaha iyo beebeeyo marka ay meel mudaaharaadyo ka dhacaan?
Mise waxa uga qiimo jabnaatay xukuumada Dahaahir Riyaale in ay maalin walba ciidamadeedu ku daadiyaan dhiiga dadweynaha wadooyinka magaalooyinka waaweyn, oo ay dabadeed xukuumaddu dambiga meesha ka dhacay ku dambabasto maggo laga siiyo qoysaska dhibaatadu soo gaadhay cashuurta dadweynaha laga soo urruriyay?
Gebogebodii, maamul xumadda xukuumadda talada haysa ee Daahir Riyaale waxa la filan karaa in ay horseeedi doontaa mudaaharaadyo kale oo dalka ka dhaca waqtiyadda soo socda, laakiin waxa aan la ogayn inta ay xukuumaddu ku sii badbaadi doonto siyaasadda ah ‘horta toogta , dib ayaynu magta ka bixin doonaa e’ ee ay xukuumaddu kula dhaqanto muwaadiniin si nabad ah u muujiniya cabaashooy ay tirsanayaan, haba noqdaan cabashooyinkaasi qaar qaldan mararka qarkood e.
